Birleşmiş Milletler Eğitim, Bilim ve Kültür Örgütü (UNESCO) Gençlik, Okuryazarlık ve Beceri Geliştirme Bölümü Başkanı Hervé Huot-Marchand, temel okuryazarlık, dijital okuryazarlık ve yapay zekâ becerilerinden yoksun kişilerin dezenformasyona, manipülasyona ve algoritmik önyargıya daha fazla maruz kalabileceği; ayrıca eğitim, istihdam ve dijital hizmetlerden dışlanma riskiyle karşı karşıya kalabileceği uyarısında bulundu.
Huot-Marchand’ın açıklamaları, UNESCO’nun 1966 yılında aldığı kararla her yıl 8 Eylül’de kutlanan Uluslararası Okuryazarlık Günü vesilesiyle Anadolu Ajansı’na verdiği röportajda geldi. Okuryazarlığın metinler aracılığıyla okuma, yazma, yorumlama ve iletişim kurmaya dayanan tanımının yirmi yılı aşkın süredir özünde değişmediğini, ancak yaşamın giderek daha büyük bir bölümünün dijital ortama taşınmasıyla bu becerilerin uygulanma ve geliştirilme biçimlerinin değiştiğini açıkladı.
Beceri açığı, internete erişimin ötesine geçiyor
Huot-Marchand’a göre, internete ve dijital teknolojilere erişimin bulunduğu yerlerde dijital okuryazarlık ve yapay zekâ okuryazarlığına duyulan ihtiyaç artıyor, ancak dijital öğrenme fırsatları ve yapay zekâ araçlarına erişim hâlâ yetersiz. Sorun yalnızca bir cihaza veya bağlantıya sahip olmakla sınırlı değil; aynı zamanda elektrik, bağlantı kalitesi, araçların bulunabilirliği, eğitim fırsatları ve bilgileri anlama ve değerlendirme becerisiyle de bağlantılı.
UNESCO, bu durumun birbirine bağlı eşitsizlikler zinciri yaratabileceğini düşünüyor. Temel becerileri sınırlı olan kişiler, dijitalleşmenin sunduğu eğitimsel, ekonomik ve sosyal fırsatlardan yararlanmakta zorlanabilir; ayrıca yapay zekânın ürettiği veya yönlendirdiği bilgilerle başa çıkmakta da güçlük yaşayabilir.
Yeni becerilerden önce temel eğitim
Yetkili, politika yapıcıların temel okuryazarlık, dijital okuryazarlık ve yapay zekâ okuryazarlığını birbiriyle rekabet eden öncelikler olarak ele almaması gerektiğini vurguladı. Okuma, yazma ve anlama alanlarında güçlü bir temele sahip olmak, yeni becerilerin edinilmesine ve bunlara daha hızlı uyum sağlanmasına yardımcı oluyor; yapay zekâ eğitimi ise bu becerilerin pahasına verilmemeli.
Huot-Marchand, UNESCO’nun yapay zekâ öğrenme hedeflerinin mevcut müfredatlara dâhil edilmesini desteklemek ve öğrencileri yapay zekâ çağındaki sorumluluklarına hazırlamak amacıyla “yeterlilik çerçeveleri” geliştirdiğine dikkat çekti. Açıklamalara göre eğitim ihtiyacı, öğrencilerin yapay zekânın nasıl çalıştığı, riskleri ve sınırları konusunda bilgilendirilmesinin yanı sıra yapay zekâ tarafından üretilen bilgilerle nasıl başa çıkacaklarını öğrenmelerini de kapsıyor.
Bu pratikte ne anlama geliyor?
UNESCO’nun açıklamalarındaki temel mesaj, dezenformasyona direnmenin yalnızca ayrı teknik araçlara bağlı olmadığı; kullanıcının okuma, anlama, yorumlama ve derinlemesine düşünme becerisiyle başladığıdır. Bu durum, dijital okuryazarlık ve yapay zekâ okuryazarlığı programlarını yalnızca teknik eğitimle değil, doğrudan eğitim ve sosyal kapsayıcılık politikalarıyla ilişkilendiriyor.
UNESCO verilerine göre, dünya genelinde okuma yazma bilmeyen yetişkinlerin yüzde 77’den fazlası Sahra Altı Afrika ve Güney Asya’da bulunuyor. Metin, yeterlilik çerçevelerinin uygulanma tarihleri veya kapsamlı içeriği hakkında ayrıntı sunmuyor; bu nedenle bu tavsiyelerin uygulanabilir müfredat ve programlara nasıl dönüştürüleceği, izlenmesi gereken bir konu olmaya devam ediyor.